Sociale huisvesting, openbare aanbesteding, miljoenen aan renovatiewerken — en tóch onbevoegd: de Brusselse SISP is geen 'overheid' voor de Raad van State
Voor een betwisting van een gunningsbeslissing van een Brusselse openbare vastgoedmaatschappij (SISP) verklaart de Raad van State zich onbevoegd — een SISP is geen administratieve overheid in de zin van art. 14 RvS-wet, dus geweerde inschrijvers moeten naar de burgerlijke rechter, zelfs als de gunning een overheidsopdracht voor 58 sociale woningen betreft.
Wat gebeurde er?
L'HABITATION MODERNE, een société immobilière de service public (SISP) onder Brussels recht, lanceerde een overheidsopdracht voor de zware renovatie van een gebouw met 58 sociale woningen aan de Avenue des Pléiades 52-60 te 1200 Brussel (gemeente Sint-Lambrechts-Woluwe, waarvan de gemeente meerderheidsaandeelhouder is). HULLBRIDGE ASSOCIATED diende een offerte in. Op een onbekende datum verklaarde L'HABITATION MODERNE die offerte onregelmatig en gunde ze de opdracht aan a priori GILLION CONSTRUCT. HULLBRIDGE diende op 8 februari 2016 een vordering tot schorsing in bij extreme hoogdringendheid in. De verzoekende partij wist dat de rechtspraak verdeeld was over de vraag of Brusselse SISP's wel 'administratieve overheden' zijn, en stelde 'par sécurité' ook een vordering in bij de voorzitter van de Franstalige rechtbank van eerste aanleg te Brussel. De Raad van State ontleedt de bevoegdheidsvraag grondig. Het juridische geschilpunt: enkel als L'HABITATION MODERNE een 'administratieve overheid' is in de zin van art. 14, § 1 RvS-wet, kan de Raad zich uitspreken over haar eenzijdige beslissingen. Volgens het Hof van Cassatie (arrest van 10 juni 2005, herhaald in 2013 over BSCA) is een privaatrechtelijke vennootschap — zelfs opgericht en gecontroleerd door een overheid en belast met een opdracht van algemeen belang — alleen 'administratieve overheid' wanneer ze verbindende beslissingen ten aanzien van derden kan nemen ('pouvoir d'imperium'). De Raad neemt de eigen vaststaande rechtspraak op de Brusselse SISP's onder de loep: arresten 211.775 (3 maart 2011), 215.147 (14 september 2011, Foyer Anderlechtois) en 220.810 (2 oktober 2012). Telkens werd geoordeeld dat een Brusselse SISP géén administratieve overheid is. Eén arrest week daarvan af — nr. 229.248 van 20 november 2014 — maar dat besliste enkel zo bij gebrek aan deugdelijke argumentatie van de tegenpartij, en met de suggestie dat een latere wijziging van het Brussels Wetboek Huisvesting de eerdere rechtspraak misschien zou achterhalen. In het bestreden geval ontleedt de Raad of die wijziging effectief iets verandert aan de aard van de SISP. Het antwoord is nee: de Brusselse SISP's blijven privaatrechtelijke vennootschappen (NV of CVBA), het Brussels Wetboek bevat geen bepaling die de oprichting van een SISP door particulieren verbiedt — anders dan in Wallonië waar art. 130, § 1 van het Code wallon du Logement de Waalse SISP's expliciet als publiekrechtelijke rechtspersonen kwalificeert. De onteigeningsbevoegdheid van art. 68 Brussels Wetboek Huisvesting blijft afhankelijk van een regeringsmachtiging, en is in elk geval geen pouvoir d'imperium. De Raad merkt nog op dat de brief waarmee L'HABITATION MODERNE de bestreden beslissing aan HULLBRIDGE meedeelde, zelf als beroepsinstantie 'de rechtbank van eerste aanleg te Brussel' aanwees — wat consistent is met de niet-administratieve aard. President wnd David De Roy verklaart de Raad onbevoegd en verwerpt het beroep. HULLBRIDGE wordt veroordeeld tot 700 € rechtsplegingsvergoeding en 200 € griffiekosten. De vraag wordt nu verder behandeld door de Franstalige rechtbank van eerste aanleg te Brussel.
Waarom doet dit ertoe?
Wie als geweerde inschrijver een gunning van een Brusselse sociale-huisvestingsmaatschappij wil betwisten, vraagt zich aan het begin van het dossier af: Raad van State of burgerlijke rechter? Het antwoord — zo bevestigt dit arrest — is: burgerlijke rechter, niet de Raad van State. Dat verschil is geen detail: termijnen, procedureregels, kosten, en de juridische technieken (artikel 17 RvS-wet versus kortgeding voor de voorzitter, met andere beoordelingsstandaarden) verschillen aanzienlijk. Een vergissing kost je niet alleen de rechtsplegingsvergoeding, maar ook de kostbare vijftien dagen termijn van art. 23 wet 17 juni 2013. Belangrijk om te weten: voor Vlaamse en Waalse SISP's geldt deze redenering niet zonder meer — het Code wallon du Logement maakt van een Waalse SISP wél expliciet een publiekrechtelijke rechtspersoon en dus een administratieve overheid. De aard van de aanbestedende partij is dus regionaal verschillend en bepaalt waar je naartoe moet.
De les
Als je een gunning van een Brusselse SISP wil aanvechten: dien primair de procedure in bij de voorzitter van de rechtbank van eerste aanleg (Franstalig of Nederlandstalig al naargelang de taalrol), niet bij de Raad van State. De brief van de aanbesteder wijst meestal zelf de rechtbank van eerste aanleg aan als beroepsinstantie — geloof die aanwijzing. Wil je toch 'par sécurité' beide procedures parallel openen, weet dan dat je in de RvS-procedure een onbevoegdheidsverklaring kunt verwachten, met de bijhorende kosten. Bij Waalse SISP's of overheidsdiensten met expliciete publiekrechtelijke status: wel de Raad van State. Check vooraf de toepasselijke regionale regeling, want het juiste forum is regio-afhankelijk.
Te onthouden
- Een Brusselse SISP (société immobilière de service public) is geen administratieve overheid in de zin van art. 14 RvS-wet — voor de betwisting van haar gunningen ben je op de gewone rechter aangewezen, niet op de Raad van State
- Het criterium voor 'administratieve overheid' is de bevoegdheid om eenzijdig verbindende beslissingen ten aanzien van derden te nemen — een privaatrechtelijke vennootschap heeft die in beginsel niet, ook al is ze door een overheid opgericht en gecontroleerd
- Waalse SISP's zijn wél administratieve overheden: art. 130, § 1 van het Code wallon du Logement kwalificeert ze expliciet als publiekrechtelijke rechtspersonen — dezelfde rechtspraak geldt dus niet automatisch
- De brief waarmee een SISP haar gunningsbeslissing communiceert wijst meestal zelf de rechtbank van eerste aanleg aan als beroepsinstantie — een aanwijzing die volgens dit arrest ernstig moet worden genomen
- Een onbevoegdheidsverklaring kost je 700 € rechtsplegingsvergoeding en 200 € extra dépens — geen klein bedrag voor wie 'par sécurité' beide procedures parallel opent
Waarop letten
- De juridische vorm van de aanbestedende dienst: NV of CVBA = privaatrechtelijke vennootschap, eerste signaal dat je geen 'administratieve overheid' hebt — maar check altijd de regionale regeling, want sommige privaatrechtelijke vormen krijgen wettelijk een publiekrechtelijke kwalificatie (Wallonië)
- De kennisgevingsbrief van de gunningsbeslissing: welke beroepsinstantie wordt vermeld? Volg die aanwijzing — een SISP-brief die de rechtbank van eerste aanleg aanwijst stuurt je niet ten onrechte weg
- Verdeelde rechtspraak van de Raad van State zelf: één afwijkend arrest (zoals 229.248) maakt nog geen vaste lijn — kijk naar de meerderheidsrechtspraak (211.775, 215.147, 220.810) en naar de Cassatie-arresten
- Het Cassatie-criterium 'pouvoir d'imperium': de vraag is of de entiteit verbindende beslissingen aan derden kan opleggen, niet of ze van algemeen belang opereert of door een overheid wordt gecontroleerd
Stel jezelf de vraag
Voordat je een UDN-verzoek tegen een gunning bij de Raad van State indient: is de aanbestedende partij een Brusselse SISP (société immobilière de service public)? Zo ja — STOP, en richt je tot de rechtbank van eerste aanleg. Bekijk ook de kennisgevingsbrief van de gunningsbeslissing: welke rechter wordt daar als beroepsinstantie genoemd? Als dat de tribunal de première instance is — volg die aanwijzing. Voor Waalse SISP's of voor een ander type aanbestedende dienst (gemeenten, OCMW's, federale staat, regie der gebouwen, etc.): wél de Raad van State.
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →